Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleri

Mali tabloların düzenlenmesinde uyulan temel ilkeler.

Genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri, mali tabloların gerçeği yansıtması ve karşılaştırılabilir olması için uyulması gereken kurallardır. Bunlar bilanço ilkeleri ve gelir tablosu ilkeleri olarak ikiye ayrılır.

Bilanço ilkeleri

Varlıklara ilişkin ilkeler

Dönen ve duran varlık ayrımı bir yıl ölçüsüne göre yapılır.
Şüpheli hale gelen alacaklar için karşılık ayrılır.
Değeri düşen stoklar için karşılık ayrılır.
Duran varlıklar için amortisman ayrılır.
Varlıklar, kaynaklardan mahsup edilerek gösterilemez.

Kaynaklara ilişkin ilkeler

Kısa ve uzun vadeli borç ayrımı bir yıl ölçüsüne göre yapılır.
Tutarı kesin olarak bilinmeyen borçlar için karşılık ayrılır.
Ortaklara, iştiraklere ve bağlı ortaklıklara olan borçlar ayrı gösterilir.
Özkaynakların içindeki kalemler ayrıntılı olarak gösterilir.

Gelir tablosu ilkeleri

Gerçekleşmemiş gelirler ve kârlar tahakkuk ettirilemez.
Dönem sonuçları, o döneme ait gelir ve giderlerle hesaplanır.
Maliyetler ile gelirler karşılaştırılabilir olmalıdır.
Arızi ve olağanüstü nitelikteki gelir ve giderler ayrı gösterilir.
Bütün gelir ve giderler brüt tutarlarıyla gösterilir, birbirinden mahsup edilmez.

Mahsup yasağı

En sık ihlal edilen ilkelerden biri mahsup yasağıdır. Bir müşteriden olan alacak ile aynı kişiye olan borç, bilançoda netleştirilerek gösterilemez. İkisi ayrı ayrı yer alır. Aynı şekilde kambiyo kârı ile kambiyo zararı da birbirinden düşülmez.

Uluslararası standartlarla ilişkisi

Bu ilkeler Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği ile düzenlenmiştir. Bağımsız denetime tabi büyük işletmeler ayrıca Türkiye Finansal Raporlama Standartlarını, daha küçük işletmeler ise BOBİ FRS düzenlemelerini uygular. Bu setler daha ayrıntılı olmakla birlikte temel mantık değişmez.

Bu konuyu gerçekten öğrenme rehberi

Bu bölümün amacı: kavramın kapsamını, muhasebe mantığını ve uygulamadaki sonuçlarını birlikte açıklamak.

Başlamadan önce bilinmesi gerekenler: borç-alacak eşitliği, hesap grupları, belge düzeni ve dönemsellik ilkesi.

İşlem ve düşünme akışı

İşlemin ekonomik olayını tek cümleyle yazın.
Belgeyi, tarihi, tarafları ve tutarın hangi döneme ait olduğunu ayırın.
Etkilenen hesapları niteliğine göre seçin; borç ve alacak yönünü gerekçelendirin.
Kayıt sonrası yardımcı defter, mizan ve ilgili mali tablo etkisini kontrol edin.

Karar vermeden önce sorulacak sorular

Bu olay hangi ekonomik kaynağı, borcu, geliri veya gideri değiştiriyor?
Belge var mı; belge tarihi, işlem tarihi ve ödeme tarihi aynı mı?
İşlem hangi hesapta izlenmeli ve bu hesabın normal bakiyesi nedir?
Bu kayıt hangi mali tablo kalemini ve hangi dönemin sonucunu etkiliyor?

İstisnalar ve sınır durumları

İşlemin peşin, vadeli, yabancı paralı, dönem sonuna taşan veya vergi istisnasına tabi olması temel kaydı değiştirebilir.

Uygulama dosyası kontrol listesi

Belge tarihi ile ödeme tarihini birbirine karıştırmamak.
Hesap kodunu yalnızca adına bakarak değil, ekonomik özüne göre seçmek.
KDV, stopaj, tevkifat ve dönem ayırma etkisini ayrıca incelemek.
Kaydın borç-alacak denkliğini belge ve yardımcı hesap bakiyesiyle karşılaştırmak.

Kendini sınama

Konuyu bir cümlede tanımlayıp kapsamına girmeyen bir örnek verebilir misiniz?
Aynı işlemi peşin ve vadeli olarak kaydettiğinizde hangi hesap değişir?
Bir tutarın dönemsellik veya vergi yönünden neden farklılaşabileceğini açıklayabilir misiniz?
Kayıt doğru göründüğü halde hangi belge ve mutabakatlarla tekrar kontrol edersiniz?

İşlem dosyasını kurma

Örneği okurken önce kararın dayandığı bilgiyi, sonra kaydın sonucunu ayırın.

Olayı tanımlayın: Örnek olay: bir işlem için önce belge düzenleniyor, ardından ekonomik olayın hangi hesap grubunu etkilediği belirleniyor. Tutarlar örnek olarak 10.000 TL seçilebilir; amaç güncel bir oran vermek değil, kayıt akışını görünür kılmaktır.
Hesapları kurun: Belge → hesap → karşı hesap → dönem etkisi sırasını izleyin. İşlemin varlık, borç, gelir veya gider niteliğini yazmadan hesap kodu seçmeyin; vade ve ödeme biçimini ayrıca not edin.
Sonucu test edin: Genel Muhasebe içinde benzer görünen kavramları tek bir kayıtla genellemeyin. İstisna, dönem sonu aktarımı veya yardımcı hesap gerekip gerekmediğini işlem bazında kontrol edin.

Sayısal mini örnek

Örnek olay: bir işlem için önce belge düzenleniyor, ardından ekonomik olayın hangi hesap grubunu etkilediği belirleniyor. Tutarlar örnek olarak 10.000 TL seçilebilir; amaç güncel bir oran vermek değil, kayıt akışını görünür kılmaktır.

Çözüm ve sonuç

Çözüm: 10.000 TL örnek tutarda önce ekonomik nitelik belirlenir. Varlık veya gider artıyorsa borç, kaynak veya gelir artıyorsa alacak yönü değerlendirilir; karşı hesap ödeme biçimine göre seçilir. Rakamın kendisi değil, tutarın hangi belge ve döneme ait olduğu belirleyicidir.

Bu örneği kendi belgenize uyarlarken tarih, tutar, vergi türü, vade ve yardımcı hesap açıklamasını ayrı ayrı yazın. Böylece kayıt yalnızca denk değil, sonradan izlenebilir olur.

Sık karıştırılan noktalar

Belge tarihi ile ödeme tarihini aynı kabul etmeyin; tahakkuk ve nakit hareketi farklı günlerde olabilir.
Hesap kodu doğru olsa bile karşı hesap, vergi uygulaması veya dönem ayrımı yanlış olabilir.
Örnekteki tutarları güncel oran gibi kullanmayın; güncel parametre gerekiyorsa ilgili resmî kaynak bilgisini ve hesaplayıcıyı açın.

Bir adım daha ileri

Bir adım ileri: bu işlemi farklı bir belge, taraf veya dönemle tekrar kurup değişen varsayımı ve sabit kalan muhasebe mantığını not edin.