Aralıklı Envanter Yöntemi
Dönem sonunda sayımla maliyet hesaplanan stok yöntemi.
Aralıklı envanter yönteminde satış anında maliyet kaydı yapılmaz. Satılan malın maliyeti, dönem sonunda yapılan sayımla topluca hesaplanır. Dönemsel envanter olarak da anılır.
Maliyet formülü
Dönem başı stok + Dönem içi alışlar − Dönem sonu stok = Satılan malın maliyeti
Formülün mantığı basittir: elimizde olan ve satın aldığımız maldan, dönem sonunda hâlâ elimizde olanı çıkarırsak geriye satılan mal kalır.
Sayısal örnek
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Dönem başı ticari mal stoku | 80.000 |
| Dönem içi alışlar | 460.000 |
| Satışa hazır mal toplamı | 540.000 |
| Dönem sonu stok (sayım sonucu) | 120.000 |
| Satılan malın maliyeti | 420.000 |
Dönem sonu kaydı
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti | 420.000 | |
| 153 Ticari Mallar | 420.000 |
Bu kayıt dönem içinde değil, yalnızca dönem sonunda bir kez yapılır.
Yöntemin zayıf tarafı
Bu yöntemde kayıp, çalıntı ve fire ayrı olarak görülemez. Depodan çalınan mal, sayımda çıkmayacağı için otomatik olarak satılmış kabul edilir ve maliyete karışır. Sürekli envanter yönteminde ise kayıtlı stok ile sayım arasındaki fark bu kayıpları açığa çıkarır.
| Özellik | Sürekli envanter | Aralıklı envanter |
|---|---|---|
| Maliyet kaydı | Her satışta | Dönem sonunda bir kez |
| Stok bilgisi | Her an güncel | Yalnızca sayım sonrası |
| Kayıp ve fire | Tespit edilebilir | Maliyete karışır |
| İş yükü | Yüksek | Düşük |
| Uygunluk | Yazılım kullanan işletmeler | Küçük ölçekli işletmeler |
Bu konuyu gerçekten öğrenme rehberi
Bu bölümün amacı: işlemin dönem sonucuna ve mali tablo kalemlerine hangi kanaldan ulaştığını göstermek.
Başlamadan önce bilinmesi gerekenler: hesap sınıfları, bakiye mantığı, tahakkuk, değerleme ve dönem sonu işlemleri.
İşlem ve düşünme akışı
- Dönem başı bakiyeyi, dönem içi hareketi ve dönem sonu bakiyeyi ayırın.
- Stok, alacak, borç veya maliyetin hangi değerleme kuralıyla ölçüldüğünü belirleyin.
- Düzeltme, karşılık, amortisman veya yansıtma kaydını ana işlemden ayırın.
- Mizan bakiyesinin bilanço veya gelir tablosundaki karşılığını açıklayın.
Karar vermeden önce sorulacak sorular
- Bu olay hangi ekonomik kaynağı, borcu, geliri veya gideri değiştiriyor?
- Belge var mı; belge tarihi, işlem tarihi ve ödeme tarihi aynı mı?
- İşlem hangi hesapta izlenmeli ve bu hesabın normal bakiyesi nedir?
- Bu kayıt hangi mali tablo kalemini ve hangi dönemin sonucunu etkiliyor?
İstisnalar ve sınır durumları
Değerleme yöntemi, sayım farkı, karşılık, amortisman ve dönem sonu yansıtma işlemleri aynı hesabın dönem içi hareketinden farklı kurallar taşır.
Uygulama dosyası kontrol listesi
- Dönem içi kayıt ile dönem sonu düzeltmesini ayırmak.
- Brüt tutar, karşılık ve net defter değerini ayrı göstermek.
- Mizan toplamı denk olsa bile yanlış sınıflandırma ihtimalini araştırmak.
- Mali tablo etkisini hesap bazında izleyebilmek.
Kendini sınama
- Konuyu bir cümlede tanımlayıp kapsamına girmeyen bir örnek verebilir misiniz?
- Aynı işlemi peşin ve vadeli olarak kaydettiğinizde hangi hesap değişir?
- Bir tutarın dönemsellik veya vergi yönünden neden farklılaşabileceğini açıklayabilir misiniz?
- Kayıt doğru göründüğü halde hangi belge ve mutabakatlarla tekrar kontrol edersiniz?
Belgeden sonuca
Buradaki amaç tek bir fişi ezberletmek değil, aynı mantığı farklı belge ve dönemlerde yeniden kurabilmektir.
- Olayı tanımlayın: Örnek olay: dönem başında 80.000 TL maliyetli stok bulunuyor, dönem içinde 50.000 TL'lik alış yapılıyor ve sayım sonunda 30.000 TL stok kalıyor. Satılan malın maliyeti, alış toplamı ile dönem sonu stok arasındaki ilişki kurularak açıklanır.
- Hesapları kurun: Fatura, ambar giriş-çıkışı ve sayım listesini aynı ürün veya yardımcı hesap bazında eşleştirin. 153 Ticari Mallar, 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti ve varsa 157 Diğer Stoklar arasındaki aktarımı dönem sonunda kontrol edin.
- Sonucu test edin: Fire, değer düşüklüğü, konsinye veya üretim işletmesi söz konusuysa basit ticari mal örneğini kullanmayın; maliyet yöntemini ayrıca belirtin.
Sayısal mini örnek
Örnek olay: dönem başında 80.000 TL maliyetli stok bulunuyor, dönem içinde 50.000 TL'lik alış yapılıyor ve sayım sonunda 30.000 TL stok kalıyor. Satılan malın maliyeti, alış toplamı ile dönem sonu stok arasındaki ilişki kurularak açıklanır.
Çözüm ve sonuç
Çözüm: 80.000 TL dönem başı stok + 50.000 TL alış - 30.000 TL dönem sonu stok = 100.000 TL satılan malın maliyetidir. Sayım farkı veya değer düşüklüğü varsa bu basit formülün üzerine ayrıca düzeltme yapılır.
Bu örneği kendi belgenize uyarlarken tarih, tutar, vergi türü, vade ve yardımcı hesap açıklamasını ayrı ayrı yazın. Böylece kayıt yalnızca denk değil, sonradan izlenebilir olur.
Sık karıştırılan noktalar
- Belge tarihi ile ödeme tarihini aynı kabul etmeyin; tahakkuk ve nakit hareketi farklı günlerde olabilir.
- Hesap kodu doğru olsa bile karşı hesap, vergi uygulaması veya dönem ayrımı yanlış olabilir.
- Örnekteki tutarları güncel oran gibi kullanmayın; güncel parametre gerekiyorsa ilgili resmî kaynak bilgisini ve hesaplayıcıyı açın.
Bir adım daha ileri
Bir adım ileri: maliyet sonucunu miktar, kapasite ve fire varsayımını değiştirerek yeniden çalışın. Sonucun hangi varsayıma duyarlı olduğunu görün.